ΓΙΑ ΠΑΝΤΑ ΕΥΓΝΩΜΩΝ / Αφιερωμένο στον Ανδρέα Παπαζωσιμά

Ήταν δεκαεννιά χρονών. Ζούσε σ’ ένα μικρό χωριό, ορφανός από μητέρα, είχε μεγαλώσει σχεδόν μόνος. Τα αδέλφια του είχαν φύγει για άλλες πόλεις από τότε που ήταν ακόμη μικρό παιδί, ο πατέρας του χασιμιός μέσα στις δουλειές του, έτσι, όταν ήρθε η ώρα να μεγαλώσει, δεν υπήρχε γύρω του ούτε η οικογενειακή θαλπωρή ούτε εκείνη η αόρατη δύναμη που δίνει στον νέο άνθρωπο η παρουσία κάποιου δικού του.

Μεγάλωσε με στερήσεις και χωρίς καθοδήγηση. Κανένας να του δείξει τον δρόμο, κανένας να του πει ποιο μονοπάτι να πάρει και ποιο να αποφύγει. Έμαθε μόνος του να στέκεται στα πόδια του, μόνος του να κρύβει τους φόβους του και μόνος του να αντιμετωπίζει τις μικρές και μεγάλες δυσκολίες της ζωής.
Κι αναγιωμένος μ’ αυτό τον τρόπο, όσο μεγάλωνε, η μοναξιά του γινόταν όλο και πιο βαριά. Μια βαριά, ασήκωτη μοναξιά που δεν τον άφησε να γνωρίσει τον κόσμο γύρω του. Έτσι, όταν έφυγε μόνος για το άγνωστο, ήταν άπειρος και φοβισμένος μπροστά στη ζωή, σ’ έναν κόσμο που δεν γνώριζε.
Πέρασαν τα χρόνια και έγινε δεκαεννιά χρονών. Τελείωσε τη θητεία του και, χωρίς κανέναν να τον συμβουλεύσει ή να τον βοηθήσει, έπρεπε τώρα να αποφασίσει μόνος για το μέλλον του. Στην Κύπρο οι δουλειές ήταν ελάχιστες και τα μεροκάματα πενιχρά. Μπροστά του δεν φαινόταν κανένας δρόμος που να μπορούσε να τον βγάλει από τη στασιμότητα και το αδιέξοδο.
Και τότε, ένα βράδυ στο καφενείο, άκουσε κάποιους ξέμπαρκους ναυτικούς να διηγούνται τη ζωή τους στα βαπόρια. Μιλούσαν για μακρινές θάλασσες, για λιμάνια που εκείνος δεν είχε ακούσει ποτέ, για χώρες ξένες και παράξενες. Μα περισσότερο απ’ όλα μιλούσαν για τη δουλειά. Φαγητό και ύπνος δωρεάν. Και, για έναν νέο άνθρωπο που δεν είχε τίποτε, ένα μεροκάματο που μπορούσε να του ανοίξει έναν δρόμο.
Η δουλειά του ναυτικού ήταν δύσκολη, σκληρή, γεμάτη κινδύνους. Μα ο φόβος δεν ήταν εκείνο που τον κρατούσε πίσω. Εκείνο που φοβόταν περισσότερο ήταν να μείνει εκεί όπου βρισκόταν.
Έτσι, βρήκε δουλειά με έναν πενιχρό μισθό. Έκανε υπομονή, μάζεψε λίγα λίγα τα χρήματα, ίσα όσα χρειαζόταν για το εισιτήριο, και πήρε τον δρόμο της ξενιτιάς.
Του είχαν πει πως στην Ακτή Μιαούλη, στον Πειραιά, υπήρχαν εκατοντάδες ναυτιλιακά γραφεία και πως εύκολα θα έβρισκε μπάρκο.
Και πήγε.
Έφτασε στον Πειραιά σχεδόν χωρίς τίποτε στην τσέπη. Δεν είχε περίσσευμα ούτε μιας λίρας. Μόνο μια μικρή βαλίτσα στο χέρι και μέσα του εκείνη την αόριστη ελπίδα που κρατά όρθιο τον άνθρωπο όταν δεν είχε τίποτε άλλο.
Μα τα πράγματα δεν ήταν όπως του τα είχαν πει. Δεν βρήκε εύκολα δουλειά. Ήταν περίοδος κρίσης και στα ναυτιλιακά γραφεία η απάντηση ήταν σχεδόν παντού η ίδια:
—Πρέπει να περιμένεις μερικές μέρες.
Μερικές μέρες. Για εκείνους ήταν μόνο μερικές μέρες. Για εκείνον όμως ήταν ένας ολόκληρος ατελείωτος δρόμος που άνοιγε μπροστά του καθώς χωρίς μία στην τσέπη, δεν μπορούσε να αντέξει ούτε μια μέρα.
Βγήκε από το τελευταίο γραφείο και στάθηκε για λίγο στον δρόμο. Γύρω του περνούσαν άνθρωποι βιαστικοί, αυτοκίνητα, ναυτικοί με τις βαλίτσες τους. Όλοι πήγαιναν κάπου, είχαν έναν προορισμό, ένα σπίτι να επιστρέψουν.
Εκείνος δεν είχε τίποτε. Δεν είχε σπίτι. Δεν είχε δουλειά. Δεν είχε χρήματα. Και, το χειρότερο απ’ όλα, δεν είχε κανέναν.
Για πρώτη φορά στη ζωή του ένιωσε το άγνωστο να τον τρομοκρατεί. Δεν ήξερε πού να πάει, ούτε σε ποιον να στραφεί. Ο Πειραιάς, που από μακριά του φαινόταν σαν δρόμος προς μια καινούργια ζωή, ξαφνικά του φάνηκε τεράστιος και ξένος.
Περπατούσε χωρίς να ξέρει πού πηγαίνει. Και η αγωνία άρχισε να τον κυριεύει. Αν δεν έβρισκε δουλειά; Αν χρειαζόταν να γυρίσει πίσω; Πώς θα γυρνούσε, αφού δεν είχε τα χρήματα για το εισιτήριο;
Εκείνο το βράδυ η σκέψη της ξενιτιάς πήρε άλλο νόημα. Μέχρι τότε η ξενιτιά ήταν για εκείνον μια λέξη. Μα τώρα ήταν ένας δρόμος χωρίς σημάδια. Η νύχτα πλησίαζε και δεν ήξερε πού θα τον βρει.
Κάθισε σε ένα παγκάκι και έμεινε για ώρα συλλογισμένος. Μέσα του πονούσε. Πονούσε για όλα εκείνα που είχε αφήσει πίσω του, ακόμη κι αν εκείνα δεν ήταν πολλά. Σκεφτόταν το μικρό του χωριό, τη φτώχεια του, τη μιζέρια του, τη ζωή που τόσο πολύ ήθελε να αφήσει πίσω. Κι όμως, τώρα που βρισκόταν μακριά, ανάμεσα στο πουθενά, ακόμη κι εκείνη η φτωχή ζωή τού φαινόταν ασφαλής.
Εκεί είχε τουλάχιστον μια κάμαρη να κοιμηθεί. Εδώ δεν ανήκε πουθενά.
Και τότε σκέφτηκε πως φτώχεια δεν είναι μόνο να μην έχεις χρήματα. Είναι να μην έχεις πού να πας όταν νυχτώνει. Να μην έχεις έναν γνωστό, έναν φίλο, έναν άνθρωπο δικό σου.
Κι ενώ καθόταν εκεί μόνος, με τους ανθρώπους να κινούνται γύρω του αδιάφορα και να τον προσπερνούν, κανένας τους δεν ήξερε τι περνούσε από μέσα του.
Κανένας δεν ήξερε πως ανάμεσα σ’ εκείνο το πλήθος υπήρχε ένας νέος που δεν ήξερε πού θα κοιμηθεί εκείνο το βράδυ, αν θα βρει δουλειά την επόμενη μέρα, αν θα έχει αύριο ακόμη και το ψωμί του.
Κι όμως, η ζωή, που εκείνη τη μέρα του είχε δείξει τη σκληρή της πλευρά, του ετοίμαζε μια μικρή πράξη καλοσύνης. Μια θεοσταλμένη πράξη που θα τον σημάδευε για μια ολόκληρη ζωή.
Ήταν ένας άνθρωπος. Ήταν ο Ανδρέας.
Καθώς καθόταν σκυφτός με το κεφάλι χαμηλωμένο και την ψυχή του βαριά, άφησε το παράπονό του να ξεφύγει φωναχτά. Ήταν μια κραυγή που βγήκε από τα βάθη της ψυχής του.
—Γιατί η τύχη μου εν μαύρη;
Και εκείνη η κραυγή έμελλε να γίνει η σωτηρία του.
Ένας νεαρός που περνούσε από εκεί σταμάτησε. Τον κοίταξε για λίγο. Ύστερα στάθηκε κοντά του και καθώς τον άκουσε να μιλά με την κυπριακή λαλιά, τον ρώτησε:
—Ίντα έχεις, ρε κουμπάρε; Γιατί είσαι έτσι;
Ήταν ο Ανδρέας. Ένας Κύπριος φοιτητής, που έτυχε εκείνη την ώρα να περνά. Δεν τον γνώριζε. Ήταν ένας άγνωστος ανάμεσα στους χιλιάδες περαστικούς.
Μα ο Ανδρέας δεν προσπέρασε. Στάθηκε. Και ρώτησε. Άκουσε το πρόβλημά του και θέλησε να τον βοηθήσει.
Σε μια μεγάλη πόλη, όπου χιλιάδες άνθρωποι περνούσαν ο ένας δίπλα από τον άλλον χωρίς να γνωρίζονται, χωρίς να κοιτάζονται, χωρίς να νοιάζονται για τον πόνο του διπλανού, ένας άνθρωπος σταμάτησε. Ένας άνθρωπος άκουσε. Ένας άνθρωπος νοιάστηκε… Ο Ανδρέας.
Κι εκείνη τη στιγμή δεν μπορούσε ακόμη να γνωρίζει πως ο άγνωστος αυτός άνθρωπος, που έτυχε να περάσει από μπροστά του, θα έμενε για πάντα χαραγμένος στη μνήμη του. Πως, πολλά χρόνια αργότερα, ανάμεσα σε τόσους ανθρώπους που πέρασαν από τη ζωή του, θα ξεχώριζε εκείνον που δεν προσπέρασε. Εκείνον που σταμάτησε και, χωρίς να τον ξέρει, του άπλωσε το χέρι την ώρα που βρισκόταν ένα βήμα πριν από την απόγνωση.
Και ίσως αυτό να είναι το παράξενο της ανθρώπινης ζωής: Μερικές φορές η μοίρα δεν έρχεται με θόρυβο. Έρχεται αθόρυβα, με έναν άγνωστο που σταματά στον δρόμο και ρωτά:
—Ίντα έχεις, ρε κουμπάρε;
Πέρασαν τα χρόνια και έγιναν δεκαετίες. Η ζωή προχώρησε. Ταξίδεψε, δούλεψε, γνώρισε ανθρώπους, έζησε χαρές και λύπες. Η ζωή του πήρε τον δικό της δρόμο.
Μα εκείνη η μέρα στον Πειραιά δεν έσβησε ποτέ από τη μνήμη του.
Όποτε συναντούσε τον Ανδρέα, ακόμη και ύστερα από τόσα χρόνια, του έλεγε:
—Ανδρέα, εκείνη τη μέρα με έσωσες. Δεν θα το ξεχάσω ποτέ.
Και ο Ανδρέας, σχεδόν αμήχανα, του απαντούσε:
—Μα ίντα έκαμα; Τίποτε δεν έκαμα. Έκαμα τούτο που έπρεπε να κάμω.
Το έλεγε τόσο απλά. Για τον Ανδρέα ήταν μια πράξη που ίσως θα είχε ξεχάσει την άλλη μέρα. Για εκείνον όμως ήταν μια πράξη που θα κουβαλούσε σε όλη του τη ζωή.
Γιατί ο Ανδρέας δεν του έδωσε μόνο ένα μέρος να κοιμηθεί εκείνη τη νύχτα. Του έδωσε την αίσθηση πως, μέσα σ’ έναν κόσμο ξένο και αδιάφορο, υπήρχε ακόμη ανθρωπιά.
Και ύστερα από τόσες δεκαετίες, όταν θυμάται εκείνη τη μέρα, θυμάται έναν άνθρωπο που σταμάτησε. Τον Ανδρέα. Και μέσα του ακούει ακόμη εκείνη τη φωνή:
—Ίντα έχεις, ρε κουμπάρε;

Μια απλή ερώτηση. Μια απλή πράξη. Μα μια ολόκληρη ζωή ευγνωμοσύνης.

Ανδρέα, μπορεί εσύ να λες πως δεν έκαμες τίποτε. Εγώ όμως ξέρω πως, εκείνη τη μέρα, μου άνοιξες μια πόρτα όταν δεν είχα καμιά πόρτα να χτυπήσω.

Γιατί ξέρω πια τι θα πει να μην έχεις έναν φίλο όταν τον χρειάζεσαι. Ξέρω τι θα πει να σε δέρνει η μοναξιά, να μην έχεις ένα σπίτι να γυρίσεις και, από πάνω, να σε δέρνει κι ο βοριάς. Εκείνη τη νύχτα στον Πειραιά τα έζησα όλα αυτά. Κι εσύ ήσουν ο άνθρωπος που στάθηκε μπροστά μου και μου άνοιξε την πόρτα.

Και γι’ αυτό, όσο θα υπάρχει μνήμη μέσα μου, θα υπάρχει και η ευγνωμοσύνη μου.

Αιώνια.